- Zamek Krzyżacki - wzniesiony przez Zakon Krzyżacki w latach 1305 - 1339 na planie kwadratu , z budynkami wokół dziedzińca i wysoką wieżą (56 m). Budowany by strzec strategicznego brodu przez Drwęcę , a tym samym i miasta zwanego kluczem i bramą do Prus.
Od 1331 r zamek był siedziba komturii. Zamek zdobyty w 1462 roku przez wojska Związku Pruskiego.
Od 1481 r. Siedziba starostów polskich , zniszczony podczas pożaru w 1550 r.
Popadł następnie w ruinę w trakcie potopu szwedzkiego. Rozebrany po roku 1785 przez władze pruskie.
Z brodnickiego zamku zachowała się jedynie ośmioboczna, wysoka wieża i ruiny częściowo odrestaurowanych piwnic , w których mieszczą się obecnie zbiory Muzeum  ;


fot.  Marcin Karasiński  , PWR Toruń

- Kościół farny p.w. Św. Katarzyny - wzniesiony w latach 1285 - 1370. Gotyckie prezbiterium fundowane w 1285 r. przez proboszcza Mikołaja z Sandomierza ukończone około 1320 r. , korpus i pozostałe części w latach 1340 - 1370. Jest to budynek ceglany , trójnawowy , halowy , z prosto zamkniętym prezbiterium oraz z wieżą na planie kwadratu. W świątyni tej przetrwały pozostałości polichromii gotyckiej , renesansowej oraz barokowej. Zachowały się rzeźby drewniane 12 apostołów z 3 ćw. XIV w. ;


fot.  Marcin Karasiński  , PWR Toruń

- Kościół i klasztor franciszkański - fundowany w 1751 r. przez Starostę Brodnickiego Józefa Pląskowskiego , ukończony w 1761 r. Jest to budynek utrzymany w stylu rokokowo - barokowym.

- Pałac Anny Wazówny -  wzniesiony w latach 1550 - 1584 przez Starostę Rafała Działyńskiego. Rezydencja starostów polskich.  Przebudowany w I połowie XVII w. za rządów Starościny Anny Wazówny.  Spalony w 1945 r. , następnie odbudowany w latach 1960 - 1970. Nawiązuje swą stylistyką do rezydencji skandynawskich. Od 01.09.1969 r. siedziba Miejskiej  i Powiatowej Biblioteki Publicznej ;

- Kościół poewangelicki - z I połowy XIX w. , zbudowany według projektu arch. Stanisława Habanowskiego , późnoklasycystyczny , murowany z cegły ;

- Mury miejskie - wybudowane około 1310 - 1330 r. , zachowane w niewielkich fragmentach ;



- Brama Chełmińska ( Kamienna ) - wzniesiona w latach 1310-1330 i nadbudowana w 1370 r. , trójkondygnacyjna. W XIX wieku więzienie miejskie , później waga miejska. Od 1973 roku mieściły się w niej wystawy muzealne , obecnie galeria sztuki współczesnej ;




- Wieża Bramy Mazurskiej - wzniesiona około połowy XIV w. ;

- Ratusz ( pozostałości ) - zbudowany w końcu XIV w. W 1631 r. spalony , później otoczony budynkami i ostatecznie rozebrany w 1868 r. Zachowały się jedynie fragmenty ośmiobocznej wieżyczki ;

- Spichlerz renesansowy - z 1604 r. przy ulicy Św. Jakuba ;
- Spichlerz z I połowy XVII w. - przy ulicy Wodnej ;

-stanowisko archologiczne - osada pierwszych rolników na naszych ziemiach sprzed 5 tys. lat  ; interesujące cmentarzysko szkieletowe ( rzędowe ) z epoki brązu ; wczesnośredniowieczne cmentarzysko z IX - XII w. zawierające 8 grobów szkieletowych i 2 ciałopalne oraz bogate przejawy kultury duchowej pogan;

- wieś wzmiankowana w 1222 r., był tu polski gród darowany przez księcia Konrada Mazowieckiego biskupowi Chrystianowi, który do 1516 r. stanowił własność biskupów chełmińskich a później szlachecką .
- Kościół parafialny p.w. Św. Jakuba - najstarszy obiekt sakralny w regionie brodnickim. Prezbiterium oraz nawa zostały wzniesione około 1260 r. ; Jest to najprawdopodobniej najstarszy obiekt sakralny na Pojezierzu Brodnickim

 Księte – miejscowość wzmiankowana w 1356 roku
- grodzisko wczesnośredniowieczne – tzw. „Szaniec” , nad jeziorem Księte;
- Kościół p.w.  Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny – wzniesiony w 1520 roku , obecny zbudowany w XVIII wieku. W kościele 3 barokowe , prymitywne ołtarze z XVIII wieku , feretrony ludowe z 1828 roku , rzeźby :  barokowa Pieta i Matka Boska Skępska, krucyfiks ludowy z XIX wieku; grobowiec rodziny Romockich na cmentarzu


Autor : Marcin Karasiński , PWR Toruń

-Dwór murowany rodziny Romockich ( właścicieli okolicznych dóbr ) - z parkiem  dworskim krajobrazowym z XIX wieku  - topola osika , kasztanowiec i aleją dojazdową

 GMINA OSIEK

Osiek
- Kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny - wzniesiony na przełomie XIV/XV wieku , z cudownym obrazem Świętej Rodziny ( zwany obrazem Matki Boskiej Osieckiej ) koronowany 25 czerwca 1995 roku.


Autor : Marcin Karasiński, PWR Toruń

- Plebania - z I połowy XIX wieku , zabytek klasy zerowej ;
- Cmentarz grzebalny - z 1831 roku wraz z krzyżem cholerycznym z 1894 roku ;
- Dzwonnica przykościelna - pochodząca z 1823 roku z dzwonami z 1947 roku ;
- Rzeźba Św. Rocha - z 1856 roku ;
- Spichlerz folwarczny - ( zwany lokalnie pałacem ) wystawiony w XVII w.
- Grodzisko wczesnośredniowieczne - pierścieniowate ( X -XII wiek) zwane miejscowo "Szańcem" ;

Strzygi
- Kościół parafialny p.w. Św. Stanisława - wzniesiony w II połowie XIV w. ;
- Kaplica z początku XX wieku - usytuowana na drodze do Warpalic z XIX-sto wieczną rzeźbą Matki Boskiej Skępskiej ;
- Grodzisko późnośredniowieczne i nowożytne - zwane miejscowo "Kocia Górką" , położone na skraju wsi , w dolinie rzeki Rypienicy ;
- Cmentarze ewangelickie we wsiach : Obórki ( założony w 1720 r.) i Jeziorki

GMINA ZBICZNO

Żmijewo
- Wieś wzmiankowana w 1298 r.
- Wczesnośredniowieczne grodzisko na wschodnim brzegu Jeziora Niskie Brodno ;
- Kościół parafialny pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła, gotycki, zbudowany w I połowie XIV wieku ( ok. 1330r. )


Autor : Marcin Karasiński , PWR Toruń

Najmowo
- Pałac zbudowany na przełomie XIX i XX w. z parkiem o pow. 1,5 ha ;

Pokrzydowo
-Kościół parafialny pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny zbudowany w latach 1864-1866 z czerwonej cegły w stylu neoromańskim. Pierwszy  drewniany, katolicki  kościół pod wezwaniem św. Wawrzyńca pochodził z XV wieku , podczas reformacji został  przejęty przez protestantów, a pod koniec XVI wieku zwrócony katolikom.


 Sumowo
-  Dwór zbudowany w I połowie XIX wieku na miejscu wcześniejszego ( 1733 r. należącego do rodziny Sumowskich). Od połowy XIX wieku dwór należał do rodziny Czapskich . Murowany z cegły, otynkowany, parterowy, podpiwniczony, na planie prostokąta o dwutraktowym układzie wnętrz.

 
Sumówko 
- dwór zbudowany w II połowie XIX wieku przez oficera armii   pruskiej za odszkodowanie otrzymane za udział w wojnie francusko-  pruskiej. Od 1926 roku mieściła się tu szkoła parafialna , a w czasie II  wojny światowej  - dom rekonwalescencji dla żołnierzy niemieckich. W piwnicach budynku mieścił się areszt. Po II wojnie światowej obiekt przeznaczony na cele oświatowe. Odnowiony w roku 1975.


Dwór w Sumówku
Fot. www.brodnica-online.pl Maciej Sukalski, Halina Siekierska


GMINA JABŁONOWO POMORSKIE

Jabłonowo Pomorskie

Wzmiankowane po raz pierwszy w 1222 r. ( Jablonowo) stanowiło dobra rycerskie i miało wczesnośredniowieczny gród obronny - zachowały się do dziś dawne okopy.


Fot. Adam Orzech

- Kościół pw. Św. Wojciecha , neogotycki z 1864 r., zbudowany na miejscu poprzednich drewnianych. Murowany z cegły , jednonawowy z dwuprzesłonowym prezbiterium z emporiami oraz wieżą od zachodu - Zespół pałacowo - parkowy.


Autor : Marcin Karasiński , PWR Toruń

Na początku lat 80-tych XIX wieku Zgromadzenie Sióstr Pasterek z założycielką , a później Matką Generalną , Marią Karłowską (1865-1935) przejmuje drogą wykupu w swoje posiadanie zespół pałacowy , który dzierży do dziś. Jest on niezwykle malowniczy dzięki zastosowaniu form gotyckich. Nieregularności neogotyckiego pałacu z wieżami i ozdobionego sterczącymi wieżyczkami w ścianach , w których osadzono prostokątne okna z załamanymi ku dołowi nadokiennikami stanowią te cechy architektury neogotyckiej , które znalazły uznanie w Prusach. Romantyczny zamek urósł do budowli symbolicznej , której malownicza i groźna forma przywołuje w pamięci odległe czasy. Wszystko to uzupełnia malownicza lokalizacja rezydencji w dobrym punkcie widokowym , skąd widać doskonale okolicę , w otoczeniu rozległego parku krajobrazowego. Łatwiejszy dostęp do przyrody zapewniają balkony , loggie , tarasy czy oranżerie.


Fot. Adam Orzech

Warto wspomnieć , iż na terenie pałacu znajduje się trumna ze szczątkami Matki Marii Karłowskiej , której proces beatyfikacyjny zakończony został 10 marca 1971 roku. Ostatnim etapem beatyfikacji była homilia beatyfikacyjna wygłoszona przez Papieża Jana Pawła II w 1997 roku. Matka Maria od Pana Jezusa Ukrzyżowanego została pierwszą błogosławioną młodej diecezji toruńskiej.

Płowęż
Wieś wzniesiona w 1222 r. jako Plouenzo potem Ploves , Płowąsz ,Płowąż. Położona nad jeziorem o tej samej nazwie . We wczesnym średniowieczu gród polski nad granicą (rz. Osa) z ziemiami Prusów.
- Dwa grodziska zwane "Szaniec" , wcześniejsze pierścieniowe z podgrodziem z X - XI wieku ; późniejsze stożkowate z XII - XIV wieku.
- Kościół Parafialny p.w. Św. Małgorzaty , gotycki , zbudowany w końcu XIII w. ;
- Zespół dworsko - pałacowy z aleją pomników debowych

Lembarg - wzmiankowany już w 1414 r. jako Lebengerg.
Nad wsią góruje kościół p.w. Św. Piotra i Pawła , gotycki , zapewne z początku XIV w. zrujnowany w trakcie tzw. Wojny Głodowej w 1414 r. oraz podczas wojny trzynastoletniej . Wzniesiony na planie prostokąta z ośmioboczną wieżą przy zachodniej ścianie. Wnętrze jest nakryte pozornym sklepieniem kolebkowym , zdobionym polichromiami. Polichromie na ścianach , XVIII - wieczne ołtarze i rzeźby , a zwłaszcza pochodząca z 1520 - 1530 roku rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem stwarzają niepowtarzalną atmosferę obecności wielowiekowej historii.

Górale
Historia osady sięga XIV wieku i występuje w źródłach jako Linau , Linowka. Wieś o zachowanym układzie historycznym okolnicy ( najstarszy typ wsi w Polsce ) podlega kompleksowej ochronie konserwatorskiej. Obecnie wieś sołecka , o funkcji rolniczej oraz dodatkowo pełni funkcję letniskową.

Nowa Wieś Szlachecka
Wieś z zespołem zabudowań dworskich , leżąca nad jeziorem Duże. Dwór murowany z cegły , barokowy , z przełomu XVI/XVII wieku. Studnia z przełomu XVI/XVII wieku. Oficyna z XVIII wieku. Park dworska

GMINA GÓRZNO

 Górzno

Wzmiankowane po raz pierwszy w 1229 i 1239 r. jako Gozno. Prawa miejskie na prawie chełmińskim otzrymało w 1327 r. Było własnością biskupów płockich ( miasto było siedzibą klucza dóbr biskupich i dekanatu ) mających tu swój zamek .

- Barokowy klasycystyczny kościół p.w. św. Katarzyny – wybudowany w latach 1765 – 1812. W kościele znajdują się m.in.: 3 rokokowe ołtarze , barokowe i rokokowe rzeźby , średniowieczna granitowa kropielnica , wyroby rzemiosła złotniczego , 3 dzwony z XVII wieku. Na wieżach kościoła krzyże z podwójnymi ramionami – znak Bożogrobców (Miechawitów);


Autor : Marcin Karasiński , PWR Toruń

-Przy rynku szereg domów z pierwszej połowy xix wieku;

Miesiączkowo

Wzmiankowane w 1317 r. , gdy otrzymało od biskupa płockiego Jana przywilej lokacyjny
- Podworski park krajobrazowy – z przeszło stuletnim drzewostanem oraz pomnikowymi drzewami , pięknymi alejami grabowymi oraz aleją lipową;

Wierzchownia – wieś i osada młyńska położona malowniczo nad jeziorem o tej samej nazwie.
-Młyn wodny o konstrukcji drewniano – szkieletowej z przełomu XIX i XX wieku na rzece Pisie;
-Zagroda młynarza z początku xx wieku;
-Chaty drewniane kryte strzechami z początku XX wieku;


Fot. www.brodnica-online.pl Maciej Sukalski, Halina Siekierska



Materiały zebrane z opracowań dotyczących powiatu brodnickiego.